De luzzu's in de haven zijn beschilderd in effen blokken geel, rood, blauw en groen, elk met een paar ogen op de boeg, en ze liggen nooit lang genoeg stil om ze makkelijk op de foto te zetten. De meeste bezoekers komen op zondagochtend met de bus aan, bereiken de kade pas nadat de vis al verkocht is, en gaan naar huis met de foto en een pot honing. Een halve dag hier is genoeg om het aanzienlijk beter te doen dan dat, en de eerste beslissing is op welke dag je opduikt.
Waar je eigenlijk naar kijkt
De Xatt is-Sajjieda-waterkant en luzzu-haven, de enkele gebogen kade die de voordeur van het dorp is, is een open wandelpromenade zonder hek, zonder ticket en zonder sluitingstijd. Een luzzu is een kleine houten vissersboot met een hoge, stompe boeg en een beschilderd oog aan weerszijden, een motief dat de boten zelf met een paar duizend jaar voorgaat. Het zijn werkboten en geen pronkstukken, en daarom ziet de haven er om 07:00 anders uit, wanneer verschillende zijn uitgevaren of worden geladen, dan om 15:00, wanneer de hele vloot dezelfde kant op aan haar mooring hangt.
Loop de kade van het ene eind naar het andere in een rustig tempo en je bent ongeveer twintig minuten onderweg. Doe het twee keer, in tegengestelde richting, en je hebt alles gezien wat de waterkant te bieden heeft, want de belangstelling gaat uit naar het water en niet naar de gebouwen achter je. Het noordelijke uiteinde geeft de beste hoeken: de boten liggen tussen jou en het dorp, het licht valt er het grootste deel van de ochtend op, en er is genoeg breedte op de stoep voor een groep van acht of tien zonder iemand te blokkeren. De zuidelijke helft is smaller, en op marktdag is dat waar het gedrang ontstaat.
Dit deel van het bezoek werkt op elke dag van de week. De boten varen niet volgens een dienstregeling, je mag ze gratis bekijken, en op een doordeweekse ochtend krijg je dezelfde haven met een fractie van de mensen op de kade.
De zondagsmarkt en haar ene eerlijke uur
De Marsaxlokk Sunday Fish Market (langs dezelfde Xatt is-Sajjieda-kade) is de reden dat de meeste mensen komen, en het is ook het ding dat de meeste mensen verkeerd doen. De echte vishandel begint rond 06:00 en loopt tegen het middaguur af. Wat daarna gebeurt, is een andere markt: de kraampjes hellen over naar souveniers, tafellinnen, honing en nougat, en de vis die overblijft is het restant van een verkoop die uren eerder eindigde.
Bustourgroepen beginnen rond 09:00 aan te komen, precies het moment waarop de handel begint af te nemen en de kade het drukst wordt. Als de vismarkt is waar je voor kwam, wees er dan voor 08:00. Als je dat niet op kunt brengen, kom dan op een doordeweekse dag en accepteer dat je hier bent voor de haven en niet voor de markt, wat voor de meeste mensen toch de eerlijke reden is.
Er is geen deurbeleid, geen toegangsprijs en geen reservering. Het is een gratis openbare straatmarkt op een smalle kade, dus grote groepen zijn normaal en iedereen moet voor iedereen wijken. Neem briefjes van klein geld mee als je iets wilt kopen.
De kerk op vijf minuten van de kade
Loop vanaf het water naar binnen en je bereikt de Parish Church of Our Lady of Pompei (het dorpscentrum, vijf minuten lopen van de haven). De toegang is gratis tijdens daglicht en giften zijn welkom. Het is een werkende parochie en geen monument, dus blijf weg van de misuren en kleed je met bedekte schouders en knieën. Dat geldt voor de hele groep, niet alleen voor wie naar binnen wil.
Het interieur is de tien minuten die het kost waard, en de kerk is het referentiepunt voor het eigen dorpsfeest ter ere van Onze-Lieve-Vrouw van Pompei, dat de straten overneemt wanneer het weer zover is. Als jouw halve dag toevallig op het feest valt, is de haven ondergeschikt aan wat er landinwaarts gebeurt.
Naar de zwemkust
De kust ten oosten van het dorp is het mooiste deel van deze reis en het lastigst te bereiken met de auto. Rima Cruises (aan de havenkade) is de familie-exploitant die dat oplost. Ze nemen passagiers zonder reservering mee op gedeelde tochten en verzorgen ook tailor-made privécharters, dus ze passen bij een stel dat op de dag zelf opduikt en bij een groep van een dozijn die vooraf boekt. De gedeelde tocht van een uur naar St Peter's Pool kost ongeveer €15 per persoon, charters worden op aanvraag geprijsd, er is een optie met zwemstop, en annulering is gratis tot 24 uur vooraf. Van de boten die langs de kade klanten werven, is dit de enige waarvan de voorwaarden duidelijk gedocumenteerd zijn, wat uitmaakt wanneer je contant geld overhandigt aan iemand aan een waterkant.
St Peter's Pool (de landtong Delimara, ten oosten van het dorp) is een natuurlijke zwemploeg uitgehouwen in platte rots, gratis en op elk uur open, zonder hek en zonder limiet op het aantal mensen. Het is ook volledig onbeheerd: geen schaduw, geen toilet, geen café, geen badmeester. De laatste kilometer weg is smal, en de paar parkeerplaatsen zijn van juni tot en met augustus rond 08:30 vol. Met de boot aankomen lost dat probleem volledig op, en dat is de reden dat de korte haventochten bestaan.
Wanneer de pool vol is, is Il-Kalanka Bay (dezelfde landtong, een stukje verder) de overloop. Hetzelfde heldere, diepe water, aanzienlijk minder mensen, gratis en zonder beperkingen. Het is een kleine baai die één grote groep op zichzelf al vult, de rots onder je voeten is scherp, en er is geen verhuur van uitrusting ter plaatse. Neem iets voor je voeten mee en neem je eigen masker mee als je er een wilt.
Terug in het dorp is The Wet Deck (de waterkant, aan de rand van de haven) het nieuwste aan deze kustlijn en de enige plek hier die zwemmen combineert met bediening aan tafel. Het is dagelijks open van 11:00 tot laat, neemt reserveringen aan online en telefonisch, en rekent €8 per dag voor een ligstoel, die vervalt na 18:00 als je eten of een drankje bestelt. Het is ingericht voor groepen en evenementen, en het beantwoordt de vraag die boven elke middag in Marsaxlokk hangt, namelijk waar je naartoe gaat zodra de markt voorbij is. St Peter's Pool, zonder enige voorziening, kan dat niet.
De landtong voorbij de haven
Als je een auto of een chauffeur hebt, is de weg naar Delimara het natuurlijke tweede deel van de ochtend. Delimara Lighthouse (de punt van de landtong) wordt in beheer gehouden door Din l-Art Ħelwa, en het gerestaureerde wachtersverblijf wordt verhuurd als twee vakantieappartementen in plaats van als museum gerund. Je kunt de buitenkant bekijken en vrij over de landtong wandelen, kosteloos; je kunt geen kaartje kopen en naar binnen. Beschouw het als het keerpunt van de rit of de wandeling. De restauratie is echt en de ligging is de reden om te gaan.
Fort Delimara (dezelfde landtong) is een Victoriaans fort dat het grootste deel van het jaar gesloten is. Heritage Malta organiseert af en toe rondleidingen per uur op aangekondigde open weekends, afwisselend in het Maltees en Engels, en die rondleidingen raken volgeboekt. De toegang op open dagen is ongeveer €5 voor volwassenen en €1 voor kinderen. Voor wie geïnteresseerd is in militaire geschiedenis is het een echte vondst, maar check het aanbod van Heritage Malta voordat je er een dag omheen bouwt, want de standaardtoestand van het hek is dicht.
Verder langs de kust wordt Xrobb l-Għaġin Nature Park and Wildlife Rehabilitation Centre (de kliffen ten oosten van het dorp) gerund door Nature Trust Malta. Het park is gratis en open tijdens daglicht, met kustwandelingen, uitzicht op de kliffen en een hostel ter plaatse. Het rehabilitatiecentrum voor wilde dieren zelf is alleen op afspraak, per e-mail. Het openbaar vervoer komt er nauwelijks, dus deze is voor automobilisten of georganiseerde groepen en niet voor wie met een busdienstregeling werkt.
Vierduizend jaar boven het dorp
Op de heuvel direct boven de baai documenteert het Tas-Silġ Archaeological Complex vierduizend jaar onafgebroken gebruik als heiligdom: prehistorische tempel, Punische en Romeinse verering, vroegchristelijke basiliek, het ene op het andere. Het verklaart waarom juist deze baai werd bewoond. Bezoeken zijn strikt op afspraak via Heritage Malta, doorgaans op weekdagen tussen 09:00 en 17:00, met af en toe openbare opendagen met verschillende rondleidingen op vaste tijden in het Maltees en Engels. Op open dagen is het gratis, maar het is nooit zonder afspraak, dus regel het voor je reist of laat het vallen.
Voor een natte ochtend, of voor wie met kinderen reist die genoeg hebben van boten, is Għar Dalam Cave and Museum (een korte rit landinwaarts vanaf de haven) de dichtstbijzijnde indooroptie voor elk weertype. Het is een Heritage Malta-site met ticket, open van dinsdag tot zondag, 09:00 tot 17:00. De toegang is €6,50 voor volwassenen, €5 voor jongeren, senioren en studenten, €4 voor kinderen van 6 tot 11 jaar, en gratis voor kinderen onder de 5, met een combinatieticket dat ook Borġ in-Nadur dekt. Bussen en schoolgroepen zijn hier routine, dus vooraf boeken is verstandig. Alleen de eerste 50 meter van de grot is openbaar toegankelijk, en de botten in de museumbakken doen het meeste werk.
Borġ in-Nadur (ongeveer 500 meter van Għar Dalam) is een kleine open site met de vroegst bekende vesting van Malta, een verdedigingsmuur uit de bronstijd naast een prehistorische tempel. Kaartjes worden alleen bij Għar Dalam verkocht en er staat niets op het hek, dus combineer de twee of sla het over. Aankomen bij het hek zonder een kaartje dat je verderop hebt gekocht, betekent teruglopen.
Lunch aan de kade
Tartarun (de waterkant) is de serieuze maaltijd in het dorp, een Michelin Guide-vermelding gerund door de familie Schiavone met een menu dat verandert naar wat die dag is binnengekomen. Hoofdgerechten kosten ongeveer €25 tot €35. Reserveer vooraf en lees de dagen goed, want ze verrassen mensen: lunch en diner op dinsdag, woensdag, vrijdag en zaterdag, alleen lunch op zondag, gesloten op maandag en donderdag. De zaal is klein, dus een gezelschap van meer dan vier kan beter bellen dan hopen.
Ir-Rizzu (aan de waterkant) is de aloude, door een familie gerunde zaak, dagelijks open voor lunch en diner en gesloten op feestdagen, met online reserveren en de capaciteit om in het hoogseizoen grotere tafels aan te nemen. Hoofdgerechten kosten ongeveer €20 tot €28. De keuken is open en je kiest je vis zelf uit, wat de enige betrouwbare test is voor ieders bewering over 'verse vangst'.
La Nostra Padrona (aan de waterkant) heeft de tafels waarvandaan je de haven voor je hebt terwijl je eet, met reserveren per telefoon. Hoofdgerechten lopen van ongeveer €20 tot €30 voor degelijke Italiaans-Mediterrane zeevruchten. De zaak kan groepen aan en is druk bij de zondagse lunch. Kies het als je het uitzicht vanaf je tafel wilt in plaats van het beste bord voor je geld, een echte afweging hier en er een waard om bewust te maken.
Op goed geluk aankomen of een gids nemen
Bijna niets in dit artikel heeft een toegangspoortje. De haven, de markt, de kerk, de zwemplekken en het natuurpark zijn allemaal gratis en zonder reservering; Għar Dalam is de enige plek waar je een toegangskaartje koopt, en Tas-Silġ en Fort Delimara zijn de twee plekken waar onaangekondigd opdagen helemaal niet werkt. Er is geen rij om te verslaan en geen kaartje om vooraf veilig te stellen. Wat je boekt, als je al iets boekt, is vervoer en een lunchtafel.
Begeleide opties die de haven in een bredere eilanddag opnemen bestaan wel, worden zeven dagen per week uitgevoerd en staan apart op deze pagina vermeld. Ze beginnen vanaf ongeveer 304 USD per persoon voor de privévariant van een volledige dag. Over alle boekbare opties hier zijn er 298 reizigersreviews, met de best beoordeelde tour op 4,9 van 5 uit 88 reviews. Die prijs koopt een chauffeur en een volledige dag, geen toegang, want je kunt gratis op dezelfde kade staan. Het is de moeite waard als je het schiereiland, de zwemkust en de archeologische vindplaatsen in één rit wilt zonder auto te huren; het is een slechte koop als de haven zelf alles is waarvoor je kwam.
Is een halve dag hier de moeite waard
Ja, met één voorwaarde: ga voor de haven, niet voor de markt. De boten zijn het hoogtepunt, ze zijn er elke dag en het kost niets om ernaar te kijken. Voeg een boottocht naar de zwemkust en een lunch op de kade toe en je hebt een ochtend van vier tot vijf uur die op zichzelf staat.
Het past bij fotografen, bij iedereen die van een werkende haven houdt, bij gezinnen die willen zwemmen en bij stellen die een langzame lunch met het water voor zich willen. Het past bij lezers van militaire geschiedenis alleen in de specifieke weekenden dat het fort opengaat. Het past niet bij wie een bezoekerscentrum, een vaste rondleiding of een schuiloptie bij slecht weer op loopafstand van de kade verwacht. Għar Dalam is de dichtstbijzijnde overdekte optie en die ligt een autorit verderop.
Wanneer je gaat
Vroeg in de ochtend, in bijna elk opzicht. Vóór 08:00 op zondag als je de echte vismarkt wilt; elke doordeweekse ochtend tussen ongeveer 08:00 en 11:00 als je dezelfde haven wilt zonder de touringcarmassa, die vanaf ongeveer 09:00 op gang komt. De middagen zijn het zwakste deel van de dag: de markt is veranderd in souvenirs, het licht staat achter het dorp en de hitte op een onbeschaduwde kade is het belangrijkste wat je je zult herinneren.
Per seizoen geven juni tot augustus betrouwbaar zwemweer en de ergste parkeerdrukte. De weg naar St Peter's Pool raakt in die maanden rond 08:30 vol, wat het argument is om met de boot te komen. Lente en herfst geven je de haven op zijn aangenaamst, met het water dat tot in de herfst warm genoeg blijft om in te zwemmen en de kade die midden op de dag begaanbaar is. De winter is voor de boten en de kerk, niet voor de baaien: alles buiten blijft gratis en open, maar de zwemplekken hebben geen enkele beschutting.
Praktische tips
Er komen. Het dorp ligt op een busrit van de resortstrook, meestal met één overstap op het belangrijkste busstation van het eiland; controleer het routenummer op de dag zelf, want diensten naar het zuidoosten rijden minder frequent dan de kustroutes. Met de auto is het buiten de spits ruim onder een uur, maar parkeer in het dorp en wandel. Probeer in de hoogzomer niet het laatste stuk naar St Peter's Pool te rijden. Een boot vanaf de kade is de eenvoudigste manier om de zwemkust te bereiken.
Geld. Malta gebruikt de euro. Marktkraampjes zijn contant, en kleine biljetten zijn makkelijker dan grote. Restaurants en de lido accepteren kaarten. Reken ongeveer €15 per persoon voor de gedeelde boottocht, €8 voor een ligstoel, €6,50 voor de toegang tot Għar Dalam en €20 tot €35 voor een hoofdgerecht aan de waterkant. Een halve dag met een boot, een duik en een zitlunch komt uit op ongeveer €45 tot €60 per persoon.
Timing. Vier tot vijf uur dekt de kade, de kerk, een boottocht met een zwemstop en een lunch. Reken twee uur extra als je naar de vuurtoren en het natuurpark rijdt, en nog eens negentig minuten voor Għar Dalam en Borġ in-Nadur samen.
Reserveren. Reserveer een restauranttafel voor de zondagse lunch en voor elke groep van meer dan vier personen. Controleer de openingsdagen van Tartarun voordat je eromheen plant. Boek Tas-Silġ ruim vooraf via Heritage Malta, en check de weekendopenstelling van het fort in plaats van er zomaar van uit te gaan.
Voor een plek om te overnachten voordat je vroeg opstaat, zie de hotelzoektocht voor St Julian's, en de gids voor St Julian's behandelt de rest van de omgeving, inclusief de busverbindingen die je zult gebruiken om naar de haven en terug te komen.
